اصطلاح “کان لم یکن” یکی از اصطلاحات پرکاربرد در متون حقوقی، قراردادها و نامه‌های اداری در حقوق ایران است. این واژه عربی به معنای «گویی هرگز اتفاق نیفتاده است» یا «انگار هرگز وجود نداشته» می‌باشد. آشنایی با مفهوم “کان لم یکن” برای وکلا، دانشجویان حقوق و کارمندان اداری ضروری است؛ زیرا این اصطلاح نقش مهمی در تحلیل آثار حقوقی تصمیمات، قراردادها و مکاتبات رسمی ایفا می‌کند
با این توضیح که معامله ای تشکیل شده اما ما آن را باطل و تشکیل نشده قلمداد می کنیم اگر چه در ظاهر تشکیل شده اما تشکیل آن هیچ اثری ندارد و کان لم یکن تلقی می شود.
معنی کان لم یکن در حقوق ایران
کان لم یکن معنی باطل می دهد. در معاملات قانون مدنی از واژه باطل بسیار استفاده شده است که معنای همان واژه مذکور را می دهد.
معامله باطل، معامله ای است که از ابتدا وجود نداشته و لغو بوده حتی اگر طرفین تصور کنند که معامله ای را به طور صحیح تشکیل داده اند در حالی که معامله به علت رعایت نشدن یکی از شرایط صحت تشکیل نشده و عدم محسوب می شود.
به همین دلیل کان لم یکن و به عبارتی انگار وجود نداشته باید گفت که اثر باطل بودن عقد به اصطلاح قهقرائی است و به گذشته سرایت می کند زیرا دلیلش همانطور که گفتیم این است که عقد مزبور انگار وجود نداشته لذا هر موقع باطل بودن آن کشف شود از همان ابتدا بی اثر تلقی می شود.
کان لم یکن در حقوق و آیین دادرسی مدنی
در حقوق ایران، وقتی دادگاه یا مرجع قضایی تصمیمی را “کان لم یکن” اعلام می‌کند، بدین معناست که آن تصمیم یا رأی از لحاظ حقوقی بی‌اثر شده و آثاری از ابتدا بر جای نمی‌گذارد. به عنوان نمونه، طبق ماده ۳۶۵ قانون آیین دادرسی مدنی، در صورتی که دادگاه تجدیدنظر، رأی بدوی را نقض کند، آن رأی کان لم یکن تلقی می‌شود.
بیشتر بخوانید: تخلیه سرقفلی به جهت نیاز شخصی
تفاوت فسخ با کان لم یکن و باطل
باطل در جایی است که شرایط صحت عقد رعایت نمی شود و به طور کامل عقد مرده و بی اثر کامل به حساب می آید و به هیچ وجه قابل صحیح کردن نیست.
اما در فسخ باید گفت که عقد صحیح است و آثار آن جریان دارد اما قانون گذار به دلیلی حق فسخ معامله را به فرد داده است و اثر فسخ هم برخلاف باطل از روز فسخ است و به گذشته سرایت نمی کند.
کان لم یکن در قوانین
در قوانین خاص و نیز قانون تجارت واژه مزبور استعمال شده است.
طبق قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری:
اگر اداره مالکیت صنعتی تشخیص دهد که اظهارنامه در زمان تقاضا فاقد شرایط فوق بوده است، از متقاضی دعوت خواهد کرد تا از تاریخ ابلاغ ظرف سی روز اصلاحات لازم را انجام دهد و تاریخ تقاضا همان تاریخ دریافت اصلاحات مذکور خواهد بود ولی اگر در مهلت تعیین شده اصلاح صورت نگیرد، اظهارنامه کان لم یکن تلقی خواهد شد.
در اینجا هم منظور این است که دیگر اظهار نامه هیچ اثری ندارد و برای اداره مزبور هیچ تکلیفی ایجاد نمی کند؛ زیرا قانون گذار تحت آن شرایط فرض می کند چنین چیزی دیگر وجود ندارد و باطل است.
در ماده ۹۸۹ قانون مدنی مقرر شده است که:
هر تبعه ی ایرانی که بدون رعایت مقررات قانونی بعد از تاریخ ۱۲۸۰ شمسی تابعیت خارجی تحصیل کرده باشد تبعیت خارجی او کأن لم یکن بوده و تبعه‌ی ایران شناخته می شود ولی در عین حال کلیه‌ی اموال غیرمنقوله‌ی او با نظارت مدعی‌العموم محل به فروش رسیده و پس از وضع مخارج فروش، قیمت آن به او داده خواهد شد و به علاوه از اشتغال به وزارت و معاونت وزارت و عضویت مجالس مقننه و انجمن‌های ایالتی و ولایتی و بلدی و هر گونه مشاغل دولتی محروم خواهد بود.
در ماده ۱۲۵ و ۱۵۵ قانون تجارت هم این لفظ استفاده شده است.
ماده ۱۲۵- هر کس به عنوان شریک ضامن در شرکت تضامنی موجود داخل شود متضامناً با سایر شرکا مسئول قروضی هم خواهد بود که شرکت قبل از ورود او داشته اعم از این که در اسم شرکت تغییریداده شده یا نشده باشد.
هر قراری که بین شرکا بر خلاف این ترتیب داده شده باشد در مقابل اشخاص کأن لم یکن خواهد بود.
کان لم یکن در قراردادهای حقوقی
ممکن است طرفین در قرارداد شرط کنند که برای مثال در صورت وقوع اتفاقی مثل پاس نشدن چک، قرارداد بین طرفین کان لم یکن تلقی شود که اینجا منظور از عبارت مزبور فسخ خود به خودی و منفسخ است نه باطل زیرا باطل به گذشته سرایت دارد در حالی که اینجا عقد صحیح بوده اما بعدا منحل شده است بله اگر شرایط صحت در قرارداد رعایت نشود؛ عقد کان لم یکن است مثل نداشتن قصد در معامله یا صوری بودن معامله و…
در قراردادها، اصطلاح “کان لم یکن” معمولاً در دو حالت استفاده می‌شود:
بطلان قرارداد: اگر قرارداد باطل باشد، از نظر حقوقی انگار هیچ‌گاه وجود نداشته و تمامی آثار آن کان لم یکن تلقی می‌شود.
فسخ قرارداد: در صورت فسخ، آثار قرارداد از زمان فسخ به بعد از بین می‌رود، مگر اینکه در قرارداد تصریح شده باشد که فسخ آثار گذشته را نیز منتفی می‌کند.
در نتیجه، آشنایی با تفاوت بطلان و فسخ و آثار هرکدام بر وضعیت حقوقی طرفین قرارداد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
کان لم یکن در نامه‌ها و مکاتبات اداری
در مکاتبات رسمی، هنگامی که در پاسخ به یک نامه نوشته می‌شود: «نامه شماره … کان لم یکن تلقی گردد»، منظور این است که آن نامه از نظر سازمان مربوطه بی‌اعتبار بوده و هیچ‌گونه اثر اجرایی یا اداری ندارد. این کاربرد اغلب در مواردی دیده می‌شود که تصمیم یا ابلاغیه‌ای اشتباهاً صادر شده یا مغایر با مقررات باشد
جمع بندی
واژه مزبور در قانون و متون حقوقی به معنی باطل و بی اثر می باشد و اینکه این بی اثر بودن هم نسبت به گذشته است و هم نسبت به آینده و هرگز قابلیت تصحیح ندارد.
به عبارتی عقد یا قراردادی که کان لم یکن است و باطل است انگار که وجود نداشته و عقدی منعقد نشده پس آثار خود را جاری نمی کند.
اصطلاح “کان لم یکن” در حقوق ایران به معنای بی‌اثر شدن کامل یک تصمیم، قرارداد یا سند از ابتدا است. در قراردادها، آرای دادگاه‌ها و نامه‌های اداری، این اصطلاح نشان‌دهنده عدم اعتبار و نفی آثار حقوقی یک عمل است. درک دقیق این مفهوم برای وکلا، کارشناسان حقوقی، مدیران قرارداد و کارکنان بخش اداری اهمیت بالایی دارد.
سوالات متداول
کان لم یکن چیست؟
منظور این است که یک سند یا یک عمل حقوقی از ابتدا وجود نداشته و بی اثر بوده و نسبت به گذشته و آینده اثر ندارد. و طبق قانون باطل تلقی می شود.
این اصطلاح در قانون به چه معناست؟
در قانون و متون حقوقی هم به همین معناست یعنی معنای لغو و باطل و فاقد اثر می باشد که در قانون تجارت و مدنی به نمونه آن اشاره شد.
این اصطلاح حقوقی در قرارداد به چه معناست؟
در این باره در بالا توضیح دادیم که ممکن است به هر علتی شرط شود قرارداد منحل شود که اگر عبارت کان لم یکن استفاده شود معنی باطل نمی دهد و فسخ خود به خودی منظور است.
